"Yayınla ya da Yok Ol" Çağında Akademisyenin Sessiz İntiharı: Predatory Dergiler, Citation Hacking ve İtibar Ekonomisi
PhD
"Yayınla ya da Yok Ol" (Publish or Perish) Kültürü
Günümüz akademik dünyasında, araştırmacıların değeri büyük ölçüde ürettikleri makale sayısı ve aldıkları atıflarla ölçülmektedir. Akademik teşvikler, doçentlik atamaları, proje fonları ve hatta kadroda kalabilmek gibi son derece hayati meselelerin salt nicel (kantitatif) performans kriterlerine bağlanması, akademide "Yayınla ya da Yok Ol" kültürünü doğurmuştur. Bu vahşi rekabet ortamı, bilimsel keşfin hazzını gölgede bırakırken, bilimsel etiği ciddi şekilde tehdit eden bazı karanlık uygulamaları da beraberinde getirdi.
Predatory (Yağmacı) Dergiler ve Akademik İstismar
Açık erişim (Open Access) hareketinin yozlaşmış bir versiyonu olan yağmacı dergiler, araştırmacılardan yüksek yayın ücretleri (Article Processing Charge - APC) talep edip, makaleleri hiçbir ciddi hakem değerlendirmesinden (peer-review) geçirmeden hızla yayınlayan platformlardır.
- Beall Listesi (Beall's List): Jeffrey Beall tarafından başlatılan ve yağmacı dergi ve yayıncıları ifşa eden bu liste, her ne kadar yasal baskılar sonucu orijinal haliyle kapanmış olsa da, hala akademik dünyanın en önemli gayri resmi filtrelerinden biri sayılmaktadır.
- Genç akademisyenler, doçentlik kriterlerini hızlıca sağlamak veya akademik teşvik puanı toplamak amacıyla bilerek veya bilmeyerek bu "para tuzağı" dergilerin ağına düşmektedir.
Citation Hacking, Atıf Kartelleri ve h-indeksi Fetişizmi
Sadece makale yayımlamak da artık yeterli görülmüyor; bu makalelerin çokça atıf (citation) alması ve yazarın h-indeksi değerinin yüksek olması bekleniyor. Bu baskı, "İtibar Ekonomisi" olarak adlandırılan yeni bir kavram ortaya çıkardı.
Bu ekonominin karanlık yüzünde şunlar yer almaktadır:
- Atıf Kartelleri (Citation Rings): Bir grup akademisyenin kendi aralarında anlaşıp, makalelerinin içeriğinden bağımsız olarak birbirlerine karşılıklı ve yoğun atıf yapmalarıdır.
- Zorlayıcı Atıflar (Coercive Citation): Bazı dergi editörlerinin veya hakemlerin, makalenin kabul edilmesi şartı olarak kendi çalışmalarına atıf yapılmasını dayatmasıdır. Bu, akademik gücün açık bir şekilde kötüye kullanılmasıdır.
Çözüm: Nicelikten Niteliğe Dönüş Mümkün mü?
Avrupa ve Kuzey Amerika'daki birçok üniversite ve araştırma enstitüsü DORA (San Francisco Declaration on Research Assessment) gibi bildirgeleri imzalayarak, akademisyen değerlendirmelerinde sadece Dergi Etki Faktörü (Impact Factor) ve h-indeksi gibi metrikleri kullanmayı bırakacaklarını taahhüt ediyorlar. Makale sayısından ziyade bilime ve topluma yapılan gerçek katkıların ödüllendirileceği bir akademik değerlendirme sistemine geçiş yapmak, akademi için artık bir zorunluluk, bilimsel dürüstlük için bir ölüm-kalım meselesidir.
DORA Bildirgesi: Yeni Bir Değerlendirme Anlayışı
San Francisco Araştırma Değerlendirmesi Bildirisi (DORA), 2012 yılında yayımlanmış ve bugün 20.000'den fazla kurum ve araştırmacı tarafından imzalanmıştır. DORA'nın temel talebi, akademisyen değerlendirmesinde Dergi Etki Faktörü'nün (Journal Impact Factor) tek ölçüt olarak kullanılmamasıdır. Bunun yerine bireysel makalelerin içerik kalitesi, toplumsal etki, veri paylaşımı, açık erişim katkıları ve disiplinler arası işbirliği gibi çok boyutlu kriterler önerilmektedir. Türkiye'deki üniversitelerin büyük çoğunluğu henüz DORA'yı imzalamamış olsa da uluslararası akademik çevrelerde bu dönüşüm ivme kazanmaktadır.
Türkiye Akademisinde Doçentlik Baskısının Yapısal Boyutu
Türkiye'de doçentlik şartlarında belirli sayıda ve puanlı yayın zorunluluğunun bulunması, araştırmacıları nitelikten çok niceliğe yönelten sistemik bir baskı yaratmaktadır. Bu baskı altında genç akademisyenler kısa sürede çok sayıda yayın üretmeye çalışırken, yıllarca emek gerektiren uzun soluklu araştırmaların değersizleşmesi riski ortaya çıkmaktadır. Ayrıca sınırlı hakem havuzunda hakem bulma krizi ve hakem yorgunluğu (reviewer fatigue) sistemi içten kemirmektedir.
Sürdürülebilir Akademik Kariyer İçin Pratik Öneriler
- Nitelikli az yayın: Az sayıda yüksek etkili dergide yayın, uzun vadede h-indeksinizi çok sayıda düşük etkili yayından daha güçlü kılacaktır.
- Açık erişimi benimseyin: Makalelerinizin preprint versiyonunu arXiv, OSF veya Zenodo gibi platformlarda paylaşmak görünürlüğü artırır ve atıf alma olasılığını yükseltir.
- Uluslararası işbirliği kurun: Ortak yazarlık hem atıf ağınızı genişletir hem de farklı metodolojik yaklaşımlarla araştırma kalitenizi artırır.
- Hakem olun: Kaliteli dergilerde hakem olarak yer almak hem alanı öğretir hem de akademik itibar biriktirir.
Atıf Karteli Tespiti ve Bireysel Korunma
Web of Science ve Scopus gibi veritabanları, anormal atıf örüntülerini tespit eden algoritmalar geliştirmiştir. Coercive citation (zorla atıf) talepleri hakem sürecinde karşılaşıldığında derginin editörüne ya da COPE'a şikayette bulunulabilir. Bu tür baskılara boyun eğmek kısa vadede kolaylık sağlasa da uzun vadede araştırmacının akademik özerkliğini ve itibarını zedeler. Bilimsel dürüstlüğü korumak bireysel bir karardır; ancak akademinin kolektif sağlığı bu bireysel kararların toplamından oluşur.
Ölçüm Araçlarının Çeşitlenmesi: Altmetri ve Etki Metrikleri
H-indeksi ve atıf sayısının ötesinde, akademik etkiyi çok boyutlu biçimde ölçen yeni araçlar giderek yaygınlaşmaktadır. Altmetri (Altmetrics), bir yayının sosyal medyada, haber sitelerinde, politika belgelerinde ve Wikipedia'da ne kadar yer aldığını izleyen alternatif bir etki ölçüt ailesidir. Her makalenin yanında altmetri rozetleri artık birçok derginin web sayfasında görünmektedir. Bunun yanı sıra patent atıfları, politika belgelerine girme ve toplumsal etki raporları gibi göstergeler, DORA çerçevesinde akademisyenlerin değerlendirileceği yeni kriterlerin başında gelmektedir.
Bu çeşitlenme, özellikle sosyal bilimler ve sağlık bilimleri alanındaki araştırmacıların atıf dinamiklerinin farklı olduğu disiplinlerde niceliksel dezavantajlarını azaltma potansiyeli taşımaktadır. Araştırmacıların bu metrikleri takip etmesi ve kendi çalışmalarını çeşitli platformlarda görünür kılması, "yayınla ya da yok ol" baskısına karşı daha sağlıklı bir strateji oluşturabilir.
Sonuç: Bilim mi, İtibar Ekonomisi mi?
Akademik değerlendirme sistemlerinin dönüşümü tek bir araştırmacının gücü dahilinde değildir; ancak her birey hem kendi çalışmalarında niteliği ön planda tutarak hem de predatory dergilere ve atıf kartellerine bilinçli biçimde mesafe koyarak bu dönüşüme katkı sağlayabilir. Bilimsel bilginin toplumsal değeri, yayın sayısından değil o yayınların gerçek dünyaya kattığı anlayıştan gelir. Bu perspektifi korumak, "yayınla ya da yok ol" baskısı altında en değerli akademik direnç biçimidir.
Kaynakça:
Beall, J. (2012). Predatory publishers are corrupting open access. Nature, 489(7415), 179.
Brembs, B., Button, K., & Munafò, M. R. (2013). Deep impact: unintended consequences of journal rank. Frontiers in Human Neuroscience, 7, 291.
DORA (Declaration on Research Assessment). (2012). San Francisco Declaration on Research Assessment.