Türkiye'nin Akademik Üretimi Nereye Gidiyor? OpenAlex ve TR Dizin Verileriyle 2020-2025 Bibliometrik Manzara

Türkiye Akademisinde Nicelik mi, Nitelik mi?

Son yıllarda Türkiye yükseköğretim sisteminde üniversite sayısının hızla artması ve kadro/teşvik kriterlerinin revize edilmesiyle birlikte devasa bir akademik veri üretimi ortaya çıktı. Bibliometrik analizler, bir ülkenin bilimsel performansını, eğilimlerini ve dünya genelindeki konumunu anlamak için en güçlü araçlardan biridir. OpenAlex gibi açık bibliyografik veritabanları ve TÜBİTAK ULAKBİM bünyesindeki TR Dizin verileri incelendiğinde, Türkiye akademisinin 2020-2025 projeksiyonu çarpıcı gerçekleri gözler önüne seriyor.

Veriler Ne Söylüyor? Sayısal Patlama ve Atıf Darboğazı

YÖK ve diğer kurumların belirlediği niceliksel hedefler, Türkiye'deki araştırmacıları daha fazla makale üretmeye itti. Verilere göre Türkiye kökenli makale sayılarında her yıl istikrarlı bir yükseliş yaşanmakta. Ancak bu nicel büyüme, ne yazık ki nitel etkiye aynı oranda yansımıyor.

• Yayın Artışı: Sağlık bilimleri, mühendislik ve eğitim bilimleri önderliğinde Türkiye, dünyada en çok yayın üreten ilk 20 ülke arasındaki yerini sağlamlaştırmıştır.
• Atıf (Etki) Sorunu: Üretilen makalelerin büyük bir bölümü ya hiç atıf almamakta ya da "kendine atıf (self-citation)" döngüsünde kalmaktadır. Gelişmiş ülkelerle kıyaslandığında Türkiye'nin "Makale Başına Düşen Atıf" ortalaması dünya ortalamasının altında seyretmektedir.
• Q1/Q2 Dergilerdeki Pay: WOS (Web of Science) verilerine göre, kaliteli (Q1 ve Q2 çeyreklik dilimindeki) dergilerde yayımlanan Türkiye kökenli makalelerin oranı hala istenilen seviyeye ulaşamamıştır.

TR Dizin ve Ulusal Yayın Ekosistemi

ULAKBİM tarafından yürütülen TR Dizin, ulusal dergilerin kalitesini artırmada kilit bir rol oynamaktadır. Son yıllarda yapılan doçentlik yönetmeliği değişikliklerinde TR Dizin indeksli makalelerin zorunlu tutulması, ulusal dergilere olan talebi patlatmıştır.

Ancak bu durum bazı sistemsel zorlukları da beraberinde getirdi:

1. Dergilerde yığılmalar yaşanmakta ve makale değerlendirme (hakemlik) süreçleri aylar, hatta yıllar sürmektedir.
2. Hakem bulma krizi yaşanmakta, nicelik baskısı yüzünden bilimsel hakemliğin kalitesi tartışmaya açılmaktadır.
3. Ulusal dergilerin İngilizce dilindeki yayın oranlarını artırarak bölgesel bir indeks olmaktan çıkıp uluslararası görünürlüğünü (OpenAlex, Scopus vb. platformlarda) artırması gerekmektedir.

Gelecek İçin Bilim Politikası Önerileri

2025 ve sonrası için Türkiye'nin bilimsel üretim rotası "daha çok yayın" vizyonundan "daha etkili (high-impact) yayın" vizyonuna dönmelidir. Çok disiplinli uluslararası işbirlikleri (co-authorship) teşvik edilmeli, projeler makale sayısına göre değil, patent, teknolojik inovasyon veya toplumsal fayda çıktılarına göre değerlendirilmelidir.

OpenAlex'te Türkiye Verisine Nasıl Erişilir?

OpenAlex, 250 milyondan fazla akademik çalışmayı ücretsiz sunan açık bir bibliyografik veritabanıdır. Türkiye'ye ait yayın istatistiklerine openalex.org adresinden "Turkey" filtresiyle veya API üzerinden erişilebilir. Yıllık yayın sayısı, alan dağılımı, atıf ortalaması ve uluslararası işbirliği oranı gibi metrikleri görselleştiren hazır paneller mevcuttur. Araştırmacılar ve tez öğrencileri OpenAlex API'yi Python'da requests kütüphanesiyle kolayca sorgulayabilir; bu sayede özgün bibliyometrik analizler yürütmek mümkündür.

Uluslararası İşbirliği: Türkiye'nin Zayıf Halkası

Benzer ekonomik büyüklükteki ülkelerle (Polonya, Romanya, Arjantin) karşılaştırıldığında Türkiye'nin uluslararası ortak yazarlık oranı görece düşük kalmaktadır. Uluslararası işbirliğiyle üretilen makaleler hem daha yüksek atıf ortalamasına sahiptir hem de Q1–Q2 dergilerde yayımlanma olasılıkları daha yüksektir. TÜBİTAK'ın 2547 çerçevesinde yürüttüğü çift taraflı işbirliği programları ve Avrupa Araştırma Konseyi (ERC) projelerine katılım, bu açığı kapatmak için kritik araçlar arasında yer almaktadır.

Alan Bazlı Güçlü ve Zayıf Yönler

Araştırmacı ve Öğrenci için Somut Öneriler

Türkiye'nin bibliometrik zayıflıklarını bireysel düzeyde aşmak için şu adımlar önerilebilir: Makalelerinizi açık erişim platformlarına (arXiv, PubMed Central, ResearchGate) yükleyerek görünürlüğü artırın; ORCID kimliğinizi tüm yayınlarınıza bağlayın; uluslararası ağlar kurmak için konferans sunumlarını ve ResearchGate gibi platformları aktif kullanın. Tez düzeyindeki çalışmalar için OpenAlex ve TR Dizin'i araştırmanızın özgün bibliyometrik bağlamını kurmak amacıyla kullanmak, danışmanların takdirini kazanan özgün bir yöntem olarak öne çıkmaktadır.

Araştırmacı Kimliği ve ORCID'in Önemi

Türkiye'nin akademik üretimini doğru ölçmenin önündeki pratik engellerden biri araştırmacı kimlik sorunudur. Aynı ismi taşıyan farklı araştırmacılar veya transkripsiyona bağlı imla farklılıkları, Türk araştırmacıların yayınlarının bibliyometrik veri tabanlarında dağınık görünmesine yol açmaktadır. ORCID (Open Researcher and Contributor ID), araştırmacılara küresel ve benzersiz bir kimlik numarası atayarak bu sorunu çözer. ORCID kimliğini tüm yayınlarınıza, proje başvurularınıza ve dergi submisyonlarınıza eklemek, bibliyometrik profilinizin OpenAlex, Scopus ve WoS'ta tutarlı ve eksiksiz görünmesini sağlar. Türkiye'de ORCID kullanım oranının artırılması, ulusal akademik üretimin küresel ölçekte daha doğru temsil edilmesi için kritik bir politika önceliği olmalıdır.

Sonuç ve Değerlendirme

Türkiye'nin akademik üretimindeki nicel artış, ülkenin global bilim arenasındaki görünürlüğünü artırmaktadır; ancak bu artışın niteliksel boyutta sürdürülebilir olması için politika değişikliği zorunludur. Araştırma değerlendirme sistemlerinin atıf sayısı ve endeks bazlı kriterlerden gerçek bilimsel etki ölçütlerine evrilmesi, hem bireysel araştırmacıları hem de kurumları daha özgün ve derinlikli çalışmalar üretmeye yönlendirecektir. ORCID entegrasyonu, açık erişim politikaları ve uluslararası işbirliği teşvikleri bu dönüşümün pratik araçlarıdır; bu araçları bireysel düzeyde benimsemek, sistemsel değişimi aşağıdan yukarıya inşa etmek anlamına gelir.

Sonuç olarak: Türkiye'nin akademik geleceği, mevcut nicel birikim üzerine niteliksel bir dönüşüm inşa etmeyi gerektirmektedir. Bireysel araştırmacıların ORCID kullanımından açık erişim politikalarını benimsemeye kadar uzanan pratik adımları, bu dönüşümü aşağıdan yukarıya mümkün kılacaktır. Bibliyometrik veriyi anlamak ve kullanmak artık yalnızca politika yapıcıların değil, her araştırmacının temel yetkinlikleri arasında yer almaktadır.

Kaynakça:

Priem, J., Piwowar, H., & Orr, R. (2022). OpenAlex: A fully-open index of scholarly works, authors, venues, institutions, and concepts. arXiv preprint arXiv:2205.01205.

TÜBİTAK ULAKBİM. (2023). TR Dizin Değerlendirme Kriterleri ve İstatistikleri.

YÖK (Yükseköğretim Kurulu). Üniversite İzleme ve Değerlendirme Genel Raporları.